Hafnar alþingi vandaðri meðferð ESB-mála?

eftir Björn Bjarnason

Tvær tillögur um Evrópumál liggja nú fyrir alþingi. Annars vegar tillaga ríkisstjórnarinnar, flutt af utanríkisráðherra í nafni þingflokka ríkisstjórnarinnar, hins vegar tillaga stjórnarandstöðunnar flutt af öllum þingmönnum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.

Af þessum tveimur tillögum er mun meiri veigur í tillögu stjórnarandstöðunnar. Tillaga stjórnarandstöðunnar felur í sér andmæli við þeim losaralegu vinnubrögðum, sem einkenna vinnubrögð stjórnarflokkanna í málinu.

Tillögugreinin sjálf er á þennan veg:

„Alþingi ályktar að fela utanríkismálanefnd Alþingis að undirbúa mögulega umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Nefndinni er falið eftirfarandi hlutverk:
1. Að setja saman greinargerð um mikilvægustu hagsmuni Íslands í aðildarviðræðum við Evrópusambandið.

2. Að vinna vegvísi að mögulegri aðildarumsókn sem taki til umfjöllunar öll álitamál varðandi upphaf aðildarviðræðna og hvernig að þeim skuli staðið, auk þess að fjalla um nauðsynlegar ráðstafanir í tengslum við staðfestingu mögulegs aðildarsamnings.

Nefndin ljúki framangreindum verkefnum sem allra fyrst og eigi síðar en 31. ágúst 2009.“

Hér er ekki tekið af skarið um, hvort send skuli aðildarumsókn til Evrópusambandsins (ESB) heldur skal utanríkismálanefnd alþingis fyrir 31. ágúst ljúka skýrslum tvö meginatriði, sem hljóta að skipta sköpum, þegar að þeirri umsókn er hugað.

Í fyrsta lagi skulu mikilvægustu hagsmunir Íslands skilgreindir, ef til aðildarviðræðna yrði gengið. Í greinargerð með tillögunni segir, að utanríkismálanefnd skuli í víðtæku samráði við hagsmunaaðila

„Huga sérstaklega að fullveldi þjóðarinnar, sjávarútvegshagsmunum, m.a. réttindum innan fiskveiðilögsögu Íslands og hlutdeildar í flökkustofnum ásamt áhrifum á fiskveiðistjórnun. Jafnframt skal huga að fæðuöryggi þjóðarinnar og sérstöðu íslensks landbúnaðar, stöðu íslenskrar þjóðmenningar og þjóðtungu og einhliða úrsagnarrétti þjóðarinnar úr Evrópusambandinu. Þá verði fjallað um gerð stöðugleikasamnings við Evrópska seðlabankann til að tryggja stöðugt gengi krónunnar.“

Í öðru lagi skal í skýrslu nefndarinnar farið yfir öll álitamál um meðferð málsins á heimavelli. Efnisþáttum vegvísins er lýst á þann veg í tillögu stjórnarandstöðunnar, að hann snúist um:

   „1.      Aðkomu þjóðarinnar að aðildarumsókn og staðfestingu aðildarsamnings.
    2.      Hvernig skipa skuli viðræðunefnd Íslands við Evrópusambandið.
    3.      Með hvaða hætti eftirliti Alþingis og upplýsingagjöf til þess skuli háttað á meðan mögulegar aðildarviðræður standa.
    4.      Hvernig staðið skuli að opinberum stuðningi við kynningu á niðurstöðum viðræðna við Evrópusambandið.
    5.      Hvaða stjórnarskrárbreytingar séu nauðsynlegar í tengslum við inngöngu í Evrópusambandið og hvenær þær skuli gerðar.
    6.      Áætlaðan kostnað vegna aðildarumsóknar. “

Þegar tillagan og greinargerðin með henni eru lesin er fráleitt að túlka textann á þann hátt, að með henni sé fallist á meginsjónarmiðið, sem fram kemur í tillögu ríkisstjórnarinnar, enda er tillaga stjórnarandstöðunnar flutt, þar sem flutningsmenn hennar telja mikið skorta á „að lagður hafi verið fullnægjandi grundvöllur að aðildarumsókn á þessu stigi.“  

Vísað er til þess, að um miðjan apríl hafi Evrópunefnd undir formennsku þingmannanna Ágústs Ólafs Ágústssonar, Samfylkingu, og Illuga Gunnarssonar, Sjálfstæðisflokki, birt skýrslu sína og þar hafi verið lögð áhersla á  „ að tryggja áframhaldandi umræðu um efni og málsmeðferð tengdum aðild Íslands að Evrópusambandinu.“
 

Verði tillaga stjórnarandstöðunnar samþykkt verður það verkefniu utanríkismálanefndar að gera grein fyrir mikilvægustu hagsmunum Íslands og helstu áhrifum aðildar fyrir íslenskt samfélag í víðu samhengi. Jafnframt að taka afstöðu til þess hvort það umboð sem alþingi mögulega veitir til aðildarviðræðna skuli skilyrt með einhverjum hætti. Á grundvelli niðurstöðu skýrslu utanríkismálanefndar  er gert ráð fyrir að Alþingi ákveði næstu skref, þ.e. hvort gengið skuli til aðildarviðræðna við Evrópusambandið eða eftir atvikum hvort ákvörðun þar um skuli borin undir þjóðina í atkvæðagreiðslu.

Pólitíska spurningin vegna þessarar tillögu sjálfstæðismanna og framsóknarmanna snýst ekki um, hvað Össuri Skaprhéðinssyni þykir um hana. Allt tal hans um tillöguna mótast af því, að hann vill tryggja eigin tillögu meirihluta á þingi. Þótt hann flytji tillögu sína sem stjórnartillögu og hún eigi þar með að binda hendur ráðherra og stjórnarþingmanna, að öðrum kosti hefði hún hvorki komist í gegnum ríkisstjórn né þingflokka Samfylkingar og vinstri-grænna, er enn óvíst, hvort hún nýtur raunverulega stuðnings meirihluta þingmanna.

Allir þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks eru flutningsmenn tillögunnar, sem hér hefur verið reifuð. Þeir hafa með því skudbundið sig afdráttarlaust til að standa að henni. Til þessa hafa sumir talið, að framganga tillögu ríkisstjórnarinnar mundi ráðast af stuðningi þingmanna úr röðum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks við hana.

Árni Þór Sigurðsson, formaður utanríkismálanefndar, hefur sagt, að hann líti á tillögu Össurar sem nauðsynlega málamiðlun vegna stjórnarmyndunarinnar og hann styðji hana þess vegna. Í greinargerð með tillögur Össurar kemur fram, að ætlan hans er að sérstök Evrópunefnd þingsins fjalli um samskiptin við ESB í stað þess að málið sé hjá utanríkismálanefnd eins og eðlilegt er samkvæmt þingsköpum. Spyrja má: Ætlar Árni Þór að greiða atkvæði gegn því, að þingnefnd undir formennsku hans fái það lykilhlutverk, sem utanríkismálanefnd er ætlað í tillögu stjórnarandstöðunnar?

Hér skal engu spáð um hug þingmanna vinstri-grænna til tillögu utanríkisráðherra, þegar á reynir í atkvæðagreiðslu. Því hefur verið spáð, að þingflokkur þeirra klofni í tvo jafnstóra hluta sjö á móti sjö. Allt getur það þó breyst, því að enginn hefði trúað því fyrir kosningar, að vinstri-grænir mundu eftir þær standa að því í ríkisstjórn eða þingflokki sínum að hleypa tillögu á borð við tillögu utanríkisráðherra inn á alþingi. Hjáseta einhverra þingmanna vinstri-grænna við tillögu utanríkisráðherra gæti hleypt henni í gegn, enda nyti hún stuðnings þingmanna Borgarahreyfingarinnar í atkvæðagreiðslu.

Slík niðurstaða yrði veikur pólitískur grunnur fyrir aðildarviðræður við Evrópusambandið. Borgarahreyfingin, sem segist málsvari lýðræðislegra og opinna stjórnmála, mundi með stuðningi við tillögu ríkisstjórnarinnar stíga illa undirbúið og lítt rætt skref til að afnema lýðréttindi og færa vald til Brussel.

Hvað sem vangaveltum um afstöðu einstakra þingmanna í stjórnarliðinu eða hjá Borgarahreyfingunni til tillögu utanríkisráðherra líður, er ljóst, að samstaða þingmanna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks um Evróputillögu markar þáttaskil í stjórnmálum .

Að því Evrópumálin varðar ræðst framvinda þeirra formlega á alþingi. Efnisleg barátta um afstöðu þjóðarinnar til aðildar er hins vegar tekin að færast út fyrir þingsali, enda er ljóst, að til þjóðaratkvæðagreiðslu kemur, allir flokkar eru sammála um það.

Tillaga stjórnarandstöðunnar útilokar alls ekki, að sú atkvæðagreiðsla verði um, hvort senda eigi umsókn frá Íslandi til Brussel eða ekki. Áhugamenn um Evrópumál hljóta að fagna því, að sérhver stórákvörðun um samskipti Íslands og Evrópusambandsins njóti breiðs stuðnings þjóðarinnar.